Μετά από τόσα χρόνια φιλίας, συνεργασίας και μαθητείας μαζί σου, δάσκαλε Γιάννη Ξυλούρη, μου είναι πολύ δύσκολο να σε αποχαιρετήσω.
Να αποχαιρετήσω τη φυσική σου αναχώρηση από το μάταιο τούτο, ψεύτη κόσμο, αλλά ξέρω ότι θα ζεις για πάντα μέσα από το έργο σου.
Από το έργο που μας άφησες παρέα με το Νίκο Ξυλούρη, τον αδερφό σου,
Από το ογκώδες δικό σου, προσωπικό έργο
Από τις συνεργασίες σου με τους Ψαραντώνη, Ψαρογιώργη, Κώστα Μουντάκη, Βασίλη Σκουλά, Καλομοίρη και τόσους άλλους.
Όλοι ξέρομε ότι ήσουν ένας από τους στυλοβάτες και σπάνιους δημιουργούς, σολίστες και ερμηνευτές του λαϊκού μας πολιτισμού. Ο μουσικοσυνθέτης και συνεργάτης σου, ο Γιάννης Μαρκόπουλος, έλεγε: «Ο Γιάννης Ξυλούρης είναι ένας εκπληκτικός λαϊκός σολίστας του λαούτου, πανευρωπαϊκού επιπέδου!»
Κάποτε, πριν λίγα χρόνια, ένας ζωγράφος αναρωτιούνταν πως θα μπορούσε να ζωγραφίσει την ευγένεια κι εμείς του προτείναμε να ζωγραφίσει τον Ψαρογιάννη και θα το έχει πετύχει σε απόλυτο βαθμό. Αυτά τα σπάνια προσόντα μαζί με τον ευγενικό, μειλίχιο και με λεπτή αίσθηση του χιούμορ, χαρακτήρα σε έκαναν μοναδικό φίλο, συνεργάτη και δάσκαλο. Δεν μας μάθαινες μόνο μουσική, λύρα, λαούτο, μαντολίνο και τραγούδι αλλά δίδασκες την όμορφη στάση ζωής, που βασίζεται στα σπουδαία ιδανικά της περήφανης ράτσας, τον έρωτα και την επανάσταση, όπως σου άρεσε συχνά να υπογραμμίζεις.
Από μικρός μάθαινες τις μουσικές κληρονομιές στο χωριό σου, τα Ανώγεια, από τους γονείς σου και τις παρέες κι έμαθες να σέβεσαι τους παλαιότερους, να τους μελετάς, να παίρνεις στοιχεία για να ανοίγεις το δρόμο σου. Έλεγες ότι η Τέχνη μοιάζει με το δέντρο που έχει τις ρίζες του στο χώμα του τόπου για να θρέφεται αλλά παίρνει ζωή και φως από το παγκόσμιο ήλιο για να αναπτύσσεται. Κι αυτές οι απόψεις σου δημιουργούσαν τρόπους σκέψης και απόψεις ώστε να μελετάς τους παλαιότερους αλλά και όλους τους λαϊκούς πολιτισμούς της Ελλάδας και τους σύγχρονους δημιουργούς και εκείνους από κάθε γωνιά της γης για να ανοίγεις το δικό σου δρόμο με καινοτόμα και πρωτοπόρα έργα. Ήξερες ότι έχει μέσα του τη λεβέντικη Κρήτη με τα ευγενικά και οικουμενικά ιδανικά ξεπερνά το τόπο και γίνεται γνωστό σε όλη τη χώρα ενώ αποκτά το σεβασμό και των ξένων καλλιτεχνών και ακροατών. Κι αυτά μας τα δίδασκες και στα μαθήματα και στις πρόβες, στις συναυλίες και στις ηχογραφήσεις.
Θυμάμαι τις τηλεφωνικές επικοινωνίες και τις αφιερώσεις σας με το Στέλιο Καζαντζίδη που σας προσφωνούσε «Η έντιμη οικογένεια των Ξυλούρηδων» και σου ζητούσε μουσική συνεργασία. Αυτή η εντιμότητα, η ευγένεια, η σεμνότητα και η χουβαρντοσύνη που σε χαρακτήριζαν αποτυπώνεται στο έργο σου, σε όλη τη μακρόχρονη πορεία σου. Και το έργο σου θα μένει όχι μόνο σαν πηγή αισθητικής απόλαυσης αλλά και σαν πηγή μελέτης και έμπνευσης για τις νεότερες γενιές. Θησαυρός για το λαϊκό μας πολιτισμό. Θα μένει ακόμα ότι όχι μόνο έδωσες νέο ύφος και χρώμα στη μουσική μας αλλά και νέους τρόπους για να μάθομε να ακούμε. Θα μένει ότι επέμενες ότι η Τέχνη για να είναι Τέχνη θέλει ψυχή, φως και δύναμη. Θα μένει αυτό που έλεγες ότι οι νότες πρέπει να σκάνε όμορφα και αβίαστα στον αέρα ώστε τα χελιδόνια να πετάνε ανάμεσα τους.
Τιμούσες τους φίλους και συνεργάτες σου συμβάλλοντας ουσιαστικά στις δημιουργίες τους. Ακόμη και σε ιδιαίτερες στιγμές παράβλεπες διάφορα εμπόδια και προβλήματα για να τους υποστηρίξεις. Ήσουν σε διαφορετική εταιρεία από το Κώστα Μουντάκη αλλά σαν σε κάλεσε να τον βοηθήσεις, σε κάποια μουσική εργασία, εσύ πήγες και για να μην δημιουργηθούν νομικά κωλύματα και προβλήματα δεν έβαλες το όνομα σου στο δίσκο. Πόσοι θα το έκαναν αυτό; Αλλά και όταν οι παντοδύναμες εταιρείες έκαναν σφοδρό πόλεμο στο Νίκο Ξυλούρη, εκβιάζοντας ακόμη και καλλιτέχνες να μην συνεργάζονται μαζί του, εσύ ήσουν μόνιμος συνοδοιπόρος και συνεργάτης του στηρίζοντας τον με κάθε τρόπο, θέτοντας σε κίνδυνο και τη δική σου καλλιτεχνική πορεία. Κι αυτό οι εταιρείες δεν στο συγχώρησαν και αρκετά χρόνια αργότερα ακύρωσαν συνεργασίες σου με σπουδαίους καλλιτέχνες τόσο δισκογραφικά όσο και σε ζωντανές εμφανίσεις. Ήξερες ότι τα οικονομικά έσοδα στα γλέντια και στους γάμους ήταν ασύγκριτα μεγαλύτερα από τη συμμετοχή στις εκδηλώσεις της σύγχρονης ελληνικής μουσικής σκηνής κι όμως επέλεξες τη μουσική και τη Τέχνη έναντι του οικονομικού οφέλους. Γνώριζες όμως και εκτιμούσες ότι απέναντι στην αδιαφορία της πολιτείας και των κρατικών θεσμών η στήριξη του λαϊκού κόσμου ήταν η δύναμη και η απαντοχή του καλλιτέχνη. Για αυτά τα ευγενικά και καλλιτεχνικά σου χαρακτηριστικά, η απώλεια σου είναι τεράστια και δεν αναπληρώνεται, ειδικά σήμερα που η χώρα μας έχει ανάγκη από έντιμους, καθαρούς και δημιουργικούς ανθρώπους.
Συμμετείχες στα μουσικά κινήματα στη χώρα μας στις δεκαετίες του 1960-70-80 που καθόρισαν το μουσικό μας πολιτισμό. Συνεργάστηκες με κορυφαίες προσωπικότητες της Τέχνης και του Πολιτισμού όπου επηρεάστηκες αλλά και επηρέασες, παραμένοντας πάντα σεμνός αλλά και καινοτόμος. Στις ορχήστρες των σπουδαίων συνθετών ήσουν βασικός σολίστας, όπως σου άρεσε να λες μαζί με τα κορυφαία ονόματα της ελληνικής μουσικής σκηνής, που έτρεφαν απεριόριστη εκτίμηση στην προσωπικότητα, στις απόψεις και στη τέχνη σου. Κι αυτό δε φαίνεται μόνο στις τεχνικές και στις δεξιότητες σου αλλά και στο έργο που παρουσίαζες τόσα χρόνια, είτε μόνος σου, είτε συνεργαζόμενος με κορυφαίους καλλιτέχνες. Κι όταν όλοι ζητούσαμε τη βοήθεια, τις συμβουλές και τις απόψεις σου, ποτέ δεν αρνήθηκες. Κι όταν δουλεύαμε το αφιέρωμα με τις σπάνιες ηχογραφήσεις του Μουντάκη και τα ριζίτικα, ξενυχτούσες μαζί μου για να με βοηθήσεις και σε κάποια ρίσκα με στήριζες λέγοντας μου, «μη φοβάσαι κι αν χρειαστεί κατεβαίνω και μάρτυρας!» και με χαιρετούσες χαμογελώντας με το δικό σου μοναδικό τρόπο. Αλλά και όταν διάβαζες ότι έγραφα, ποιήματα ή κείμενα, επέμενες να τα εκδώσω εξηγώντας με υπομονή και επιχειρήματα τις απόψεις σου ώστε να ξεπεράσω ενδοιασμούς ή προβληματισμούς και γράφοντας το πρόλογο στη πρώτη μου εκδοτική προσπάθεια. Και πάντα σε κάθε προσπάθεια μου συμμετείχες και σαν συνεργάτης και σαν ομιλητής ή καθόσουν στη πρώτη σειρά και μας υποστήριζες. Είναι μοναδικές οι στιγμές που έζησα μαζί σου στις πρόβες, στις συναυλίες, στις ηχογραφήσεις και στις δημιουργικές διαδικασίες της σύνθεσης, ενορχήστρωσης και ολοκλήρωσης ενός έργου. Σχολείο! Μοναδικό σχολείο!
Ήσουν αχώριστος από τα παιδικά σου χρόνια με τον αδερφό σου, το Νίκο Ξυλούρη, μέχρι που έφυγε από κοντά μας, και μαζί δημιουργήσατε μια από τις εκπληκτικότερες ζυγιές στο λαϊκό μας πολιτισμό και προσφέρατε τεράστιο καλλιτεχνικό έργο, που αποτελεί σημείο αναφοράς για τη χώρα μας. Συνεργάστηκες με τον Ψαραντώνη σε μοναδικές στιγμές. Τρία αδέρφια, τρις πρωτοπόροι και καινοτόμοι καλλιτέχνες, καθένας στο τομέα του, που στολίζουν το λαϊκό μας πολιτισμό. Ξαναέδωσες ζωή σε ξεχασμένα όργανα, που κινδύνευαν με εξαφάνιση, στα έργα σου όπως πνευστά, ασκομαντούρα, σαντούρι κ.α. Ξαναέδωσες ζωή και νέο πνεύμα σε ξεχασμένες μελωδίες και τραγούδια του τόπου μας. Αλλά και στις συνεργασίες σου αναδείκνυες και προσέθετες αξία στα έργα άλλων καλλιτεχνών με τη συμβολή και τις παρεμβάσεις σου, με όμορφο και διακριτικό τρόπο. Έδινες ιδιαίτερη σημασία στο στίχο, τη ποίηση και μιλούσες με τα καλύτερα λόγια για τους ποιητές και τους στιχουργούς. Τους θεωρούσες ισάξιους δημιουργούς. Εκτιμούσες τους καλούς ακροατές και σεβόσουν απεριόριστα το κοινό στις συναυλίες ή στα λαϊκά γλέντια. Κι ήσουν βέβαια πάντα ενάντια στα παρατράγουδα που αμαυρώνουν τις παραδόσεις μας και το λαϊκό μας πολιτισμό. Ακόμη ήσουν αυστηρός με τους συνεργάτες σου στο πάλκο λέγοντας «ότι είσαι φαίνεται στο παίξιμο και στο τραγούδι σου.» Γι’ αυτό απαιτούσες σεβασμό, σοβαρότητα, ευγένεια αλλά και προσήλωση και μελέτη. Η οργάνωση και η προετοιμασία ενός έργου ή μιας συναυλίας ήταν μαζί σου τελετουργία.
Γιάννη δημιούργησες μια οικογένεια που καμάρωνες για αυτήν. Η κερά Μαρίαήταν το στήριγμα σε δύσκολες στιγμές. Καμάρωνες για το Νίκο και την Ελευθερία και χαιρόσουν για τα εγγόνια σου. Την Ελευθερία που σε στήριζε και στο καλλιτεχνικό σου έργο και χαμογελούσες πάντα σαν θα ερχόταν στις ηχογραφήσεις, όπως τον Ερωτόκριτο ή στις συναυλίες. Καμάρωνες για τα ανίψια σου και τη πρόοδο τους στα μουσικά πράγματα του τόπου μας. Χαιρόσουν σαν έβλεπες νέους καλλιτέχνες να βγαίνουν στο προσκήνιο. Αυτές οι στιγμές είναι χαραγμένες στη μνήμη μας και μεγάλο σχολείο για ότι ζήσαμε μαζί σου. Τόσο πολύ επηρέασες τα μουσικά δρώμενα που κάποιοι φίλοι και μαθητές σου εγκατάλειψαν σημαντικά επαγγέλματα για να παίζουν μαζί σου κι έπιναν νερό στο όνομα σου ενώ κάποιοι άλλοι θεωρούν σαν σημαντικότερη περίοδο στη καριέρα τους, εκείνη που συνεργάστηκαν μαζί σου.
Πολλά θα μπορούσα να λέω, ολόκληρες ώρες, αλλά δεν είναι της στιγμής. Να θυμίσω μόνο ότι ήσουν μαζί με το Νίκο στο Πολυτεχνείο το 1973 και μαζί σας έκρυψαν οι φοιτητές σε κάποιο διαμέρισμα στον Άγιο Παντελεήμονα για να ξεφύγετε από τη χούντα. Να θυμίσω την αγάπη σου για το λαϊκό μας πολιτισμό και την εκτίμηση που έτρεφες για τους δημιουργικούς καλλιτέχνες. Να θυμίσω την αγάπη σου για τα νέα παιδιά και πως τους βοηθούσες όλους. Πόσα παιδιά δεν μαθήτεψαν μαζί σου στο ωδείο Απόλλων, στο Μουσείο λαϊκών οργάνων στη Πλάκα, ή στο ωδείο του Δήμου Ηρακλείου. Ξεκίνησες να διδάσκεις παρέα με το Κώστα Μουντάκη στις αρχές της δεκαετίας του 1980 μέχρι πριν λίγα χρόνια.
Να θυμίσω ότι το έργο σου μιλά στο νου και στις καρδιές μας αφήνοντας ανεξίτηλα σημάδια στους ήχους και στη ψυχή της μουσικής μας κληρονομιάς. Επηρέασες όχι μόνο τη μουσική της Κρήτης αλλά και τη σύγχρονη Ελληνική μουσική. Να θυμίσω ότι στη δεκαετία του 1950 ξαναφέρατε με το Νίκο και άλλους καλλιτέχνες το λαϊκό μας πολιτισμό στο Ηράκλειο. Ξανά ακούστηκε μετά από αρκετά χρόνια η λύρα και το λαούτο στο Μεγάλο Κάστρο και η κρητική μουσική ξαναέβρισκε το δρόμο της, και τα επόμενα χρόνια φτερούγισε στην Αθήνα και σε όλη τη χώρα αλλά και στο εξωτερικό.
Τώρα στους τόπους του Μύθου θα ξαναβρεθείς με τον αδερφό σου το Νίκο, τον ανιψιό σου το Γιώργη, τους γονείς σου και τόσους άλλους εκλεκτούς συγγενείς, φίλους και συνεργάτες. Με το Κώστα Μουντάκη, το Θανάση Σκορδαλό, το Ροδινό, το Κουτσουρέλη, το Μαρκογιάννη, το Χαρίλαο και πολλούς άλλους.
Καλό Ταξίδι δάσκαλε, φίλε και συνεργάτη Γιάννη Ξυλούρη, Ψαρογιάννη, στους Τόπους του Μύθου! Εμείς θα σε θυμόμαστε πάντα για το έργο, τις απόψεις, τη σεμνότητα, την αξιοπρέπεια και την ευγένεια σου. Θα ζεις μέσα από το έργο σου και θα είσαι μαζί μας!
Κωστής Μουδάτσος. Ο αποχαιρετιστήριος λόγος στην εξόδιο ακολουθία στον Άγιο Μηνά στις 17/1/2026
